De molen, een korte historische terugblik.
Van circa 2250 voor Christus stamt een afbeelding in Egypte van een figuur, die knielend een steen over een andere platte steen wrijft, om graan te pletten. Een eerste primitieve methode om graan te malen (zie afbeelding).
Deze methode ontwikkelde zich gaandeweg door de eeuwen heen in een ronddraaiende beweging van twee op elkaar liggende stenen, waarbij de bovenste steen met behulp van een stok werd rondgedraaid op een onderliggende vaste steen(zie afbeelding). Door een gat in het centrum van de lopende steen werd het graan gedoceerd toegevoerd. De korenmolen was geboren. Langzamerhand kreeg het woord molen een ruimere betekenis. Nu is de molen het bouwwerk, waarin het malen plaats vindt.

Vroege historie.
De vroegste molens als bouwwerk en werktuig zijn ontstaan in Perzië rond 900. Uit overleveringen is bekend geworden, dat het hier ging om een stenen bouwwerk met vertikale sleuven, gericht op de overheersende windrichting. De achterkant van het bouwwerk was geheel open. Binnen in de ”molen” werd een soort haspel bespannen met zeilen. Door de winddruk vanuit de sleuven ging de haspel draaien met de daaraan gekoppelde steen. Eén omwenteling van de haspel was één omwenteling van de steen. Deze horizotale molens(zie afbeelding) hadden geen vang (rem), zodat bij harde wind de zaak snel warm liep en het graan verbrandde. Provisorisch konden de sleuven worden verkleind met gevlochten matten, om de zaak wat in de hand te houden. Opvallend is dat deze kennis niet via de kruisvaarders naar het westen is verbreid.
De Atlantische driehoek Normandië, Vlaanderen en zuid- oost Engeland heeft een eigen ontwikkeling doorgemaakt. In geschriften rond het laatste kwart van de 12e eeuw is er sprake van een werktuig dat als windmolen wordt omschreven. Het betreft hier een type vaste vertikale molen, die in de baan van de overheersende windrichting wordt geplaatst, vergelijkbaar met de ontwikkeling van vaste molens, zoals die nu nog op Kreta, Cyprus en in Portugal voorkomen.

De Standerdmolen
Vanaf  ± 1180 kwam men in Vlaanderen op het idee de molen op een vertikale as te plaatsen: een staak of standerd. De standerdmolen was ontstaan (zie afbeelding), waarbij de hele molenkast op de wind gezet kon worden. Tot zover ging het altijd om korenmolens. Maar de ontwikkeling ging verder. In 1582 wordt in Alkmaar een stenen oliemolen gebouwd met alleen een draaibare kap op houten rollen. De eerste industriemolen als bovenkruier (kruien is op de wind zetten).
De standerdmolen is doorontwikkeld naar een molentype, die kokermolen wordt genoemd naar de holle standerd. Hierdoor kon de centrale aandrijving doorlopen tot beneden,
waarbij  via een kamwiel een horizontale as in beweging kon worden gebracht met daaraan gekoppeld een scheprad. Van uit een korenmolen ontstond zo een poldermolen. De kast van dit type molen is veel kleiner dan die van de standerd, omdat de aandrijving vooral onder in de molen zit. Een andere benaming voor kokermolen is wipmolen, waarvan er in zuidwest Nederland nog veel exemplaren aanwezig zijn.

Poldermolens
Voor de poldermolens openden zich wijde perspectieven met het inpolderen van de talrijke plassen in Noord- en Zuidholland  door toenemende welvaart in de 16e en 17e eeuw.
De vroegste poldermolens waren uitgerust met een scheprad. Het rendement van waterverplaatsing was beperkt. Na 1600 kwam ook “de schroef van Archimedes” in gebruik: De Vijzel (zie afbeelding). Liggend in een nauwsluitende vijzelkom had de vijzel een groter rendement en kon een groter verschil in waterstand overbruggen. Dit alles afhankelijk van de grootte en trekkracht van het gevlucht, en de doorsnede van de vijzel.
De molens tot dusver besproken, waren vooral opgetrokken in hout. Stenen onderbouw met daarop een houten achtkant komt ook veel voor. Ronde stenen poldermolens  zijn veel minder algemeen. Ze beperken zich tot de Alblasserwaard en de omgeving van Rotterdam en Leiden.

naar boven